ABD Başkanı Trump’ın Grönland çıkışı Arktik’teki rekabeti yeniden gündeme taşıdı. Ancak uzmanlara göre asıl tablo çok daha derin. Rusya yıllardır askeri, ekonomik ve stratejik üstünlüğüyle Arktik yarışını önde götürüyor.
ABD Başkanı Donald Trump’ın Grönland’ın ABD’nin parçası olması gerektiği yönündeki ısrarlı çıkışları, Arktik çevresindeki tartışmaları yeniden alevlendirdi.
Amerikan yayın kuruluşu CNN’in haberine göre, Washington’un en yakın müttefiklerinden birine ait bir toprak üzerinde hak iddia etmesi dünya kamuoyunda şaşkınlık yaratırken, Arktik için rekabetin onlarca yıldır sürdüğü ve bu yarışta uzun süredir Rusya’nın önde olduğu belirtiliyor.
RUSYA’NIN ARKTİK’TEKİ HAKİMİYETİ
Moskova, Arktik Dairesi’nin kuzeyindeki kara alanlarının ve denizlerdeki münhasır ekonomik bölgelerin yaklaşık yarısını kontrol ediyor. Bölge nüfusunun üçte ikisi Rusya’da yaşıyor.
Kutup bölgesi, küresel ekonominin yalnızca yaklaşık yüzde 0,4’ünü oluşturmasına rağmen bölge GSYH’sinin üçte ikisi Rusya’nın kontrolünde.
ASKERİ GÜÇ DENGESİ
Rusya, Arktik’teki askeri varlığını onlarca yıldır genişletiyor. Kanada merkezli Simons Foundation’a göre, geniş Arktik bölgesinde 66 askeri üs ve yüzlerce savunma tesisi bulunuyor. Bunların 30’u Rusya’da, 36’sı ise Arktik’te toprağı bulunan NATO ülkelerinde yer alıyor.
Uzmanlar, Rusya’nın NATO’nun askeri kapasitesine tam anlamıyla yetişemediğini ancak Moskova’nın varlığının ölçeği ve son yıllardaki hızlı genişlemesinin ciddi endişe yarattığını vurguluyor.
Londra merkezli Royal United Services Institute, Rusya’nın Arktik’teki askeri gücünün belkemiğini oluşturan nükleer denizaltı filosunu modernize ettiğine dikkat çekiyor.
SOĞUK SAVAŞ SONRASI ADIM ADIM KOPUŞ
Soğuk Savaş’ın ardından Arktik, Rusya ile Batı’nın işbirliği yapabildiği nadir alanlardan biri olarak görülüyordu.
1996’da kurulan Arktik Konseyi, çevre, biyolojik çeşitlilik ve yerli halkların hakları gibi konularda ortak çalışmayı hedeflemişti. Ancak Rusya’nın 2014’te Kırım’ı ilhakı ve 2022’de Ukrayna’ya yönelik geniş çaplı işgali sonrası işbirliği büyük ölçüde askıya alındı.
Finlandiya ve İsveç’in NATO’ya katılmasıyla Arktik fiilen ikiye bölündü. Rusya ve NATO kontrolündeki alanlar.
ABD, ÇİN VE GRÖNLAND
Trump, ABD’nin ulusal güvenliği için Grönland’a “ihtiyacı” olduğunu savunuyor. Danimarka’nın adayı savunacak güçte olmadığını öne sürüyor.
Arktik ülkesi olmamasına rağmen Çin, 2018’de kendisini “Arktik’e yakın ülke” ilan ederek bölgeye ilgisini açıkça ortaya koydu. 2024’te Çin ve Rusya, Arktik’te ortak devriye faaliyeti başlattı.
BUZLARIN ERİMESİNİN DE BİR ANLAMI VAR
Arktik, iklim krizinin etkileriyle küresel ortalamanın yaklaşık dört katı hızla ısınıyor.
Deniz buzlarının hızla erimesi, çevre ve yerel halklar için büyük riskler doğururken, bazı çevreler bunun madencilik ve deniz taşımacılığı açısından ekonomik fırsatlar yaratabileceğini savunuyor.
Rusya kıyıları boyunca uzanan Kuzey Deniz Rotası ile Kuzey Amerika’nın kuzeyinden geçen Kuzeybatı Geçidi, yaz aylarında büyük ölçüde buzsuz hale geldi.
Kuzey Deniz Rotası, Asya–Avrupa yolculuğunu Süveyş Kanalı’na kıyasla yaklaşık yarı yarıya kısaltıyor. Rusya, 2022’den bu yana bu rotayı özellikle Çin’e petrol ve gaz taşımak için yoğun şekilde kullanıyor.
MADENCİLİK HAYALİ VE GERÇEKLER
Buzların erimesiyle ortaya çıkabilecek maden potansiyeli özellikle Grönland’da dikkat çekiyor. Ancak The Arctic Institute’ten Malte Humpert, bu kaynakların kısa vadede ABD için kolayca çıkarılabileceği fikrini “tamamen akıl dışı” olarak nitelendiriyor.
Trump son dönemde güvenlik vurgusu yapsa da eski ulusal güvenlik danışmanı Mike Waltz, yönetimin Grönland’a ilgisinin “kritik mineraller ve doğal kaynaklarla” da yakından ilgili olduğunu dile getirmişti.