Avrupa’nın en aktif yanardağı Etna’nın sıra dışı yapısı, alışılmışın dışında bir magma mekanizmasıyla açıklanıyor.
İtalya’nın Sicilya Adası’nda bulunan Etna Yanardağı, 500 bin yıldan daha eski olmasına rağmen hala son derece aktif. Yaklaşık 3 bin 400 metre yüksekliğindeki volkan, Avrupa’nın en sık patlayan yanardağı olarak biliniyor.
Ancak Etna’yı farklı kılan yalnızca aktivitesi değil. Yanardağ, çoğu volkandan farklı olarak alkali lav püskürtüyor ve bunu beklenenden çok daha sık yapıyor.
BİLİM DÜNYASINI ŞAŞIRTAN ÖZELLİK
Etna’nın bu kadar sık ve bol miktarda alkali lav üretmesi, uzun yıllardır bilim insanları için bir gizem oldu. Çünkü bu tür lavların oluşumu normalde uzun zaman alıyor.
Yeni bir araştırma ise Etna’nın, son yıllara kadar bilinmeyen nadir bir magma mekanizmasıyla beslendiğini ortaya koydu. Bu mekanizma genellikle küçük denizaltı yanardağlarında görülürken, Etna gibi büyük bir volkanda bulunması dikkat çekiyor.
KLASİK TEORİLERE UYMUYOR
Yanardağlar genellikle üç ana mekanizma ile oluşuyor:
- Levhaların ayrılmasıyla magma yükselmesi
- Bir levhanın diğerinin altına dalması (dalma-batma)
- Mantodan yükselen “sıcak nokta”lar
Etna ise teknik olarak bir dalma-batma zonu üzerinde yer almasına rağmen, lavlarının kimyasal yapısı sıcak nokta yanardağlarına benziyor. Üstelik bölgede bilinen bir sıcak nokta da bulunmuyor.
500 BİN YILLIK SABİT KİMYA
Araştırmacılar, Etna’dan aldıkları örneklerle son 500 bin yıldaki lavların kimyasal yapısını inceledi. Sonuçlar, tektonik değişimlere rağmen lav bileşiminin şaşırtıcı derecede sabit kaldığını gösterdi.
Bu durum, Etna’nın klasik yanardağlardan farklı çalıştığını ortaya koyuyor. Çünkü çoğu yanardağ yeni oluşan magmayla patlarken, Etna derinlerde hapsolmuş eski magmayı yüzeye taşıyor.
80 KİLOMETRE DERİNLİKTEN GELEN MAGMA
Bilim insanlarına göre Etna’nın magması, yer yüzeyinin yaklaşık 80 kilometre altındaki üst manto ile levha tabanı arasında sıkışmış halde bulunuyor.
Afrika levhasının Avrasya levhasının altına dalmasıyla bu magma, süngerden sıkılan su gibi çatlaklardan yukarı doğru yükseliyor ve yüzeye ulaşıyor.
ETNA NADİR BİR TÜRE AİT OLABİLİR
Bu bulgular, Etna’nın “petit-spot” olarak adlandırılan nadir bir yanardağ türüne ait olabileceğini gösteriyor. Bu tür yanardağlar genellikle küçük ve deniz altında bulunurken, Etna gibi dev bir yapıda görülmesi bilim dünyasında şaşkınlık yarattı.
Araştırmanın başyazarı Sebastien Pilet, “Bu süreçlerin daha önce yalnızca küçük volkanik yapılarda gözlemlenmiş olması nedeniyle sonuçlar beklenmedik.” dedi.
ETNA’YI ANLAMAK NEDEN BU KADAR ÖNEMLİ?
Etna’nın yakınında Catania ve Messina gibi yüz binlerce kişinin yaşadığı şehirler bulunuyor.
Bu nedenle Etna’nın nasıl çalıştığını anlamak, yalnızca bilimsel açıdan değil, olası risklerin değerlendirilmesi açısından da büyük önem taşıyor.